Inclusieve taal bij overheid en zorg: van 'Beste reizigers' tot 'mensen met een baarmoeder'

Inclusieve taal bij de overheid begon in Nederland niet met een wet, maar met een omroepbericht in de trein en een tipblad voor Amsterdamse ambtenaren. Sindsdien duiken steeds nieuwe formuleringen op: een ‘X’ in het paspoort, ‘mensen met een baarmoeder’ in een RIVM-folder, ‘cisgender mannen/vrouwen’ in een ministeriële woordenlijst. Sommige verhalen die erover rondgaan kloppen niet – ‘ouder 1 en ouder 2’ is er zo een. Dit artikel zet de feiten op een rij, met datum en bron, en weegt de kritiek: is deze taal begrijpelijk, en wat gebeurt er met het woord ‘vrouw’?

Wat de overheid onder inclusieve taal verstaat

Twee lijnen lopen door elkaar. De eerste is genderneutraliteit: geen geslacht vragen of noemen als dat niet nodig is. Het regeerakkoord van Rutte III (oktober 2017) beloofde dat overheden "onnodige geslachtsregistratie" zouden beperken – de gemeente hoeft in een brief over de afvalstoffenheffing niet te weten of je man of vrouw bent. Voor wetgeving bestaat al langer Aanwijzing 3.8 van de Aanwijzingen voor de regelgeving, die sekseneutrale persoonsaanduidingen voorschrijft waar dat kan. De tweede lijn is begrijpelijkheid. Op 31 oktober 2018 startten het ministerie van Binnenlandse Zaken en de Taalunie de campagne Direct Duidelijk, met als norm dat overheidsteksten op taalniveau B1 leesbaar moeten zijn. Beide lijnen zijn officieel beleid. Dat ze kunnen botsen, bleek pas later.

‘Ouder 1 en ouder 2’: een Frans besluit, geen Nederlands beleid

Het hardnekkigste verhaal over inclusieve overheidstaal is dat ‘vader’ en ‘moeder’ op Nederlandse formulieren zijn vervangen door ‘ouder 1’ en ‘ouder 2’. Wij hebben daar geen landelijk besluit voor gevonden, ook niet rond DigiD of de Belastingdienst. Het verhaal komt uit Frankrijk: op 12 februari 2019 nam de Assemblée nationale in eerste lezing een amendement aan op de onderwijswet dat schoolformulieren voortaan alleen ‘parent 1’ en ‘parent 2’ mochten vermelden; minister Blanquer was tegen en noemde het een overschrijding van de wetgevende bevoegdheid. In Nederland lag de vraag wel op tafel, maar het antwoord was nee. Nadat Kamerlid Van Ginneken (D66) in maart 2022 had gevraagd het Burgerlijk Wetboek genderinclusief te maken, schreef minister voor Rechtsbescherming Weerwind op 22 november 2022: "Ik acht het daarom niet wenselijk en niet proportioneel om het afstammingsrecht te herijken en de aanduidingen ‘moeder’ en ‘vader’ te veranderen in de aanduiding ‘ouder’." Wel bereidde hij een wijziging van het Besluit burgerlijke stand voor waardoor een transgender man die bevalt op de geboorteakte kan worden aangeduid als "ouder uit wie het kind is geboren".

Dat wil niet zeggen dat ‘ouder 1’ nergens voorkomt. Losse formulieren van gemeenten en rechtbanken gebruiken de aanduiding soms, en de Nederlandse Vereniging voor Burgerzaken vroeg in 2022 bij het debat over de ‘X’ "specifieke aandacht" voor de binaire indeling vader/moeder. Maar een landelijke regel is er niet. Wie beweert dat ‘de overheid’ vader en moeder heeft afgeschaft, heeft Frankrijk en Nederland door elkaar gehaald.

De ‘X’ in het paspoort: van één rechtszaak naar een inventarisatie

Op 28 mei 2018 oordeelde de rechtbank Limburg (ECLI:NL:RBLIM:2018:4931) dat de geboorteakte van Leonne Zeegers moest vermelden dat het geslacht niet kon worden vastgesteld. De rechtbank sprak van een maatschappelijke erkenning en "in ieder geval een trend naar" juridische erkenning van een "neutrale geslachtelijke identiteit". In oktober 2018 kreeg Zeegers als eerste Nederlander een paspoort met een X. Het kabinet hield de boot af: staatssecretaris Knops (BZK) besloot in januari 2019 de wet niet aan te passen en "de ontwikkelingen, ook internationaal, af te wachten". Wie een X wilde, moest naar de rechter – en dat deden er velen; de brief van minister Weerwind van 7 juli 2023 somt ruim tien rechtbankuitspraken op tussen 2019 en 2022.

Op 30 november 2021 diende Van Ginneken een amendement in op de wijziging van de Transgenderwet om de X zonder rechter mogelijk te maken. De Raad van State adviseerde op 6 april 2022 dat zoiets een eigen wetsvoorstel vergt; het amendement werd ingetrokken. De Hoge Raad weigerde op 4 maart 2022 prejudiciële vragen te beantwoorden omdat wetgeving in voorbereiding was. Weerwinds inventarisatie van juli 2023 laat de omvang zien: volgens Rutgers overweegt 6,4 procent van de Nederlanders van zestien jaar en ouder (omgerekend 875.000 tot ruim een miljoen mensen) een X als dat via de gemeente kan, terwijl de Basisregistratie Personen op 1 november 2022 welgeteld 43 in Nederland geboren ingezetenen met geslacht ‘onbekend’ telde. De brief meldt ook dat de overheid de X-equivalenten van "man", "vrouw", "echtgenoot", "echtgenote", "weduwe", "weduwnaar", "broer" en "zus" moet regelen en dat uitvoerders tussen enkele weken en meer dan vijf jaar nodig hebben om hun systemen aan te passen. Op 12 september 2023 verklaarde de Kamer het wetsvoorstel controversieel. Het verschil tussen geslacht en genderidentiteit dat hier onder ligt, legt zustersite geslachtofgender.nl uit.

Genderneutrale aanspreekvormen: Amsterdam en NS, zomer 2017

Op 26 juli 2017 presenteerde de afdeling Diversiteit van de gemeente Amsterdam ‘Regenboogtaaltips’ voor ambtenaren: liever ‘beste Amsterdammers’ of ‘geachte aanwezigen’ dan ‘dames en heren’. Het was een advies, geen verbod – "we gaan niets verbieden", zei een woordvoerder. Twee dagen later kondigde NS aan ‘Dames en heren’ te vervangen door ‘Beste reizigers’, ingaand 10 december 2017, in zo’n 24.000 automatische omroepberichten per dag en 70.000 stationsomroepen per week. Een NOS-rondgang langs 150 gemeenten in augustus 2017 liet zien dat 21 gemeenten op formulieren al zo min mogelijk naar geslacht vroegen en 45 dat overwogen; Oss, Enschede, Arnhem en Veenendaal hadden genderneutrale toiletten in het gemeentehuis. Rotterdam: "De keuze van Amsterdam heeft ons natuurlijk aan het denken gezet. Maar overgaan tot concrete aanpassingen doen we nog niet." Welke voornaamwoorden daarbij horen, en wie die koos, staat in het artikel over die en hen.

Zorgcommunicatie: ‘mensen met een baarmoeder’

De scherpste voorbeelden komen uit de zorg, omdat daar het lichaam zelf het onderwerp is. In het Verenigd Koninkrijk schrijft de NHS op haar pagina over het baarmoederhalsonderzoek: "All women aged 25 to 64 are invited for cervical screening every 5 years. Everyone with a cervix should be offered screening." In februari 2021 voerde Brighton and Sussex University Hospitals NHS Trust als eerste een ‘gender inclusive language policy’ in voor de kraamzorg: naast ‘breastfeeding’ ook ‘chestfeeding’, naast ‘mother’ ook ‘birthing parent’, naast ‘breast milk’ ook ‘human milk’ – met de uitdrukkelijke toevoeging dat ‘woman’ en ‘mother’ niet verdwenen. In september 2021 zette The Lancet op zijn omslag dat "the anatomy and physiology of bodies with vaginas have been neglected"; hoofdredacteur Richard Horton bood excuses aan omdat het blad, in zijn woorden, de indruk had gewekt vrouwen te ontmenselijken en te marginaliseren. Later kregen ook NHS Borders en Public Health Scotland tijdens een Cervical Cancer Prevention Week kritiek op oproepen aan "anyone with a cervix"; critici wezen erop dat vrouwen die het Engels niet als moedertaal hebben, zo’n oproep niet begrijpen.

Nederland heeft zijn eigen voorbeeld, en het is officieel. De RIVM-folder ‘Uw geslachtsregistratie en de bevolkingsonderzoeken naar kanker’ (juli 2022), gemaakt met Bevolkingsonderzoek Nederland, Transgender Netwerk Nederland en Transvisie, stelt: "Alle mensen met een baarmoeder van 30 tot en met 60 jaar komen in aanmerking voor het bevolkingsonderzoek baarmoederhalskanker." Het borstonderzoek is voor "alle personen van 50 t/m 75 jaar met borstweefsel. Dit kunnen vrouwen, transgender mannen en non-binaire personen zijn." De folder legt ook uit dat wie als ‘m’ of ‘o/x’ geregistreerd staat geen automatische uitnodiging krijgt en zich zelf moet aanmelden. De gewone uitnodigingsbrief van het RIVM blijft overigens aan ‘vrouwen’ gericht; de inclusieve formulering is voor een specifieke doelgroep geschreven. Dat is een wezenlijk verschil met de Britse praktijk, waar de algemene publieksinformatie werd herschreven. Hoe belangenorganisaties in dit soort overleg aan tafel komen, documenteert genderlobby.nl.

De handreikingen van het Rijk

Een rijksbrede, bindende handreiking voor genderinclusieve communicatie bestaat niet. Wat er wel is, is versnipperd. Het ministerie van BZK voert Direct Duidelijk (begrijpelijkheid) en onderzocht na 2017 de kosten van genderneutrale aanschrijving bij Rijk en Belastingdienst; de Belastingdienst publiceerde in 2021 eigen richtlijnen voor inclusief taalgebruik; het ministerie van Justitie en Veiligheid inventariseerde in 2022 en 2023 welke wetsbepalingen – tot "zwangere werkneemster" in Boek 7 BW aan toe – bij een X aanpassing behoeven. En het ministerie van OCW liet voor 40.000 euro een interne ‘Inclusieve woordenlijst’ maken, met onder meer ‘cisgender mannen/vrouwen’ voor ‘mannen/vrouwen’, ‘Jij-dag’ voor Vader- en Moederdag en ‘basisgeletterd’ voor ‘laaggeletterd’. Toen de lijst in april 2026 naar buiten kwam, noemde staatssecretaris Tielen hem "betuttelend" en "overbodig": ambtenaren zijn volgens haar professioneel genoeg om zonder hulplijstje zorgvuldig te communiceren. Wat ‘cisgender’ precies betekent en waar het vandaan komt, leest u in het artikel over nieuwe woorden.

De kritiek: begrijpelijkheid, het verdwijnende woord ‘vrouw’ en B1

De kritiek op inclusieve overheidstaal valt in drie delen uiteen, en ze zijn niet even sterk.

• Begrijpelijkheid. ‘Mensen met een baarmoeder’ is een omschrijving van vijf woorden voor een begrip van één woord. De overheid heeft zichzelf met Direct Duidelijk tot B1 verplicht; omschrijvingen van lichaamsdelen en termen als ‘cisgender’ halen dat niveau niet. De Schotse critici maakten dit punt het scherpst: wie het Engels niet als moedertaal heeft, weet niet wat een cervix is, maar wel wat een vrouw is.
• Het wissen van ‘vrouw’. Dit verwijt trof The Lancet en de Britse NHS het hardst, en Horton erkende het. Voor Nederland ligt het genuanceerder: de RIVM-folder is een aanvulling voor een specifieke groep, en de gewone uitnodiging spreekt vrouwen aan. Het verwijt klopt waar algemene teksten worden herschreven, niet waar een extra tekst wordt toegevoegd.
• Nut en kosten. Weerwind zelf schreef dat de huidige wetstaal niet tot "knelpunten of uitvoeringsproblemen in de praktijk" leidt en dat rechters wetten toepassen op personen "ongeacht het geslacht". Uitvoerders schatten de aanpassing voor een X op weken tot meer dan vijf jaar. Tegenover 43 geregistreerde ‘onbekend’-gevallen is dat een forse rekening.

Daar staat tegenover dat de taal van de overheid altijd keuzes heeft gemaakt, en dat ‘Beste reizigers’ geen enkele lezer heeft verward. Taalwetenschapper Ingrid van Alphen, lid van de Taalunie-werkgroep taal en gender, zei het kort: "Neutraal taalgebruik bestaat niet." De vraag is dus niet óf de overheid kiest, maar voor wie. Hoe zulke keuzes elders in het debat woorden verzachten of verscherpen, analyseren we in het artikel over eufemismen in het transdebat.

Weging

De feiten laten een overheid zien die voorzichtiger is dan haar reputatie. ‘Ouder 1 en ouder 2’ is Frans, niet Nederlands, en de minister heeft ‘moeder’ en ‘vader’ uitdrukkelijk laten staan. De X in het paspoort is sinds 2018 mogelijk via de rechter en nog altijd niet via de gemeente. ‘Beste reizigers’ en ‘beste Amsterdammers’ zijn vrijwillige aanspreekvormen van 2017 die niemand meer opvallen. De echt inclusieve formuleringen in de zorg zijn in Nederland beperkt tot een doelgroepfolder die samen met belangenorganisaties is geschreven, en de meest vergaande woordenlijst van een ministerie ging in 2026 "de kast in". Wie de taalregels van de overheid wil begrijpen, kan het beste kijken naar wie ze in de praktijk zet: dat zijn zelden de ministeries zelf. Wie dat wél zijn, staat in ons overzicht van de taalinstanties en op de hub Taalregels en instanties.