Wat is een vrouw? Hoe de definitie van 'vrouw' en 'man' inzet van strijd werd

"Wat is een vrouw?" De vraag naar de definitie van vrouw leek tot voor kort een vraag voor kleuters en woordenboekmakers. Sinds 2022 is het een politieke test: een Amerikaanse kandidaat-opperrechter weigerde antwoord, een documentaire met die titel trok miljoenen kijkers, Cambridge Dictionary en Merriam-Webster pasten hun lemma's aan en het Britse Supreme Court had 88 pagina's nodig om vast te stellen wat het woord in één wet betekent. Dit artikel volgt hoe de definities van 'vrouw' en 'man' inzet van strijd werden, en waarom een woordenboek en een wet met hetzelfde woord iets heel verschillends doen.

Wat woordenboeken altijd deden

Eeuwenlang was de definitie van 'vrouw' het saaiste lemma denkbaar. Van Dale omschrijft het woord in de kern als een volwassen mens van het vrouwelijk geslacht, met daarnaast de oudere betekenissen echtgenote en meesteres (zoals in 'vrouw des huizes'). Het Engelse woman stond bij Cambridge en Merriam-Webster als "an adult female human being" respectievelijk "an adult female person". De definitie verwees door naar 'vrouwelijk' en 'female', en die verwezen naar het geslacht dat eicellen produceert of kinderen kan baren. Een cirkel, maar een cirkel waar niemand over struikelde, omdat iedereen wist waar hij naar wees.

Woordenboeken beschrijven gebruik, zij schrijven het niet voor. Dat is sinds de negentiende eeuw het credo van de lexicografie, en Van Dale-hoofdredacteur Ton den Boon herhaalt het bij elke rel: de samensteller heeft een neutrale rol en beschrijft woorden zoals ze worden gebruikt. Zolang het gebruik van 'vrouw' eenduidig was, was de beschrijving dat ook. De strijd begon toen het gebruik uiteenliep. Hoe het woord 'gender' die splitsing voorbereidde, staat in de woordgeschiedenis van 'gender'.

Merriam-Webster 2020 en de rel van 2022

Het Amerikaanse Merriam-Webster was het eerst. Ergens tussen juli en september 2020, zo blijkt uit gearchiveerde versies van de website, kreeg het lemma female een tweede betekenis naast de biologische: "having a gender identity that is the opposite of male". De hoofdbetekenis bleef "of, relating to, or being the sex that typically has the capacity to bear young or produce eggs". De wijziging viel aanvankelijk nauwelijks op. Pas in juli 2022, toen schermafbeeldingen op sociale media rondgingen, brak de storm los: conservatieve media spraken van capitulatie voor 'de transagenda', terwijl het woordenboek wees op zijn beschrijvende taak. Dat een wijziging twee jaar onopgemerkt kan blijven en dan opeens nieuws is, zegt veel over wat er in die twee jaar met het debat gebeurde.

Cambridge Dictionary, oktober en december 2022

Cambridge Dictionary volgde met de kernwoorden zelf. In oktober 2022 voegden de redacteuren aan het lemma woman een tweede definitie toe: "an adult who lives and identifies as female though they may have been said to have a different sex at birth". Bij man kwam het spiegelbeeld: "an adult who lives and identifies as male though they may have been said to have a different sex at birth". De eerste definities, "an adult female human being" en "an adult male human being", bleven staan. Als voorbeeldzinnen gaf het woordenboek onder meer "Mary is a woman who was assigned male at birth".

Ook hier liep de publiciteit achter op de wijziging. De toevoeging werd pas op 13 december 2022 nieuws, toen The Telegraph erover berichtte. Woordvoerder Sophie White van Cambridge University Press and Assessment verklaarde dat de redactie het gebruik van het woord zorgvuldig had bestudeerd en had geconcludeerd dat dit een definitie is waarvan leerders van het Engels op de hoogte moeten zijn. Dat is een verdedigbaar lexicografisch argument: de zin "zij is een vrouw die bij de geboorte als man werd geregistreerd" komt in het Engels van 2022 inderdaad voor, en een leerwoordenboek moet die zin kunnen verklaren. Maar het argument laat één ding onbesproken: de twee definities zijn niet twee betekenissen van één begrip, zoals 'bank' (zitmeubel) en 'bank' (geldinstelling), maar twee onverenigbare antwoorden op dezelfde vraag. De Dikke Van Dale heeft, voor zover wij kunnen nagaan, zo'n tweede definitie bij 'vrouw' niet opgenomen; Van Dale koos in 2022 een andere route, de m/v/x-aanduiding bij beroepsnamen, zoals beschreven in het artikel over wie de woorden bepaalt.

'What is a woman?' als politieke vraag

Dat 2022 het jaar van de woordenboekrellen werd, komt doordat de vraag in de maanden ervoor een politiek wapen was geworden. Op 22 maart 2022, tijdens de hoorzitting in de Amerikaanse Senaat over haar benoeming tot opperrechter, kreeg Ketanji Brown Jackson van senator Marsha Blackburn de vraag: "Can you provide a definition for the word 'woman'?" Jackson antwoordde: "Can I provide a definition? No, I can't." En op aandringen: "Not in this context. I'm not a biologist." De uitwisseling duurde minder dan een minuut en domineerde dagenlang het nieuws. Voor de ene kant bewees ze dat een opperrechter een gewoon woord niet meer durfde te definiëren; voor de andere kant was het een strikvraag waarop elk antwoord verkeerd zou vallen.

Tien weken later, op 1 juni 2022, bracht de conservatieve nieuwssite The Daily Wire de documentaire What Is a Woman? uit, gepresenteerd door commentator Matt Walsh. De opzet was eenvoudig: Walsh stelt de titelvraag aan artsen, academici, activisten en voorbijgangers en laat zien hoe velen van hen om een antwoord heen praten. De film maakte van de vraag een slogan, en van het niet-antwoorden een bewijsstuk. Sindsdien is "wat is een vrouw?" in het Engelse taalgebied geen vraag meer die men stelt om het antwoord te horen, maar om te zien of de ander het durft te geven. Hoe media deze framing overnamen, documenteert gendermedia.nl.

Het Britse Supreme Court, 16 april 2025

De juridische climax kwam in Schotland. De actiegroep For Women Scotland vocht een Schotse richtlijn aan die transgender vrouwen met een Gender Recognition Certificate (GRC) meetelde als 'vrouw' bij het streven naar evenwichtige vertegenwoordiging in besturen van publieke organen. De vraag die uiteindelijk bij het Supreme Court van het Verenigd Koninkrijk belandde, was zuiver lexicaal: wat betekenen 'sex', 'woman' en 'man' in de Equality Act 2010, de Britse gelijkebehandelingswet?

Op 16 april 2025 oordeelde het hof unaniem, in een gezamenlijk arrest van Lord Hodge, Lady Rose en Lady Simler waar Lord Reed en Lord Lloyd-Jones zich bij aansloten, dat deze termen in de Equality Act verwijzen naar het biologische geslacht. Het hof redeneerde vanuit het gewone taalgebruik: de bepalingen over discriminatie op grond van geslacht kunnen "as a matter of ordinary language" alleen worden gelezen als verwijzend naar biologisch geslacht. Een lezing waarbij 'sex' het 'gecertificeerde geslacht' zou betekenen, zou de wet "incoherent and impracticable to operate" maken, onder meer bij bepalingen over zwangerschap, ruimtes voor één geslacht en sport. Tegelijk benadrukte het hof dat transgender personen, met of zonder GRC, beschermd blijven via de aparte grond 'gender reassignment', en dat de uitspraak niet moet worden gezien als een overwinning van de ene groep op de andere.

Taalkundig is dit arrest interessant omdat het hof niet beweert te weten wat een vrouw 'werkelijk' is. Het stelt vast wat de wetgever van 2010 met het woord bedoelde, en constateert dat het woord binnen één wet maar één ding kan betekenen zonder de wet onbruikbaar te maken. Dat is een andere vraag dan die van Cambridge Dictionary, en het antwoord zegt niets over wat het woord in een gesprek, een roman of een woordenboek mag betekenen.

Nederland: 'geslacht' in de wet, 'vrouw' bij het College

De Nederlandse wetgever heeft het woord 'vrouw' nooit gedefinieerd en gebruikt het in de gelijkebehandelingswetgeving zelden. De Algemene wet gelijke behandeling (AWGB) verbiedt onderscheid op grond van 'geslacht'. Sinds 1 november 2019 bepaalt artikel 1 dat daaronder mede wordt verstaan onderscheid op grond van geslachtskenmerken, genderidentiteit en genderexpressie. De Nederlandse route is dus tegengesteld aan de Britse: waar het Supreme Court 'sex' en 'gender reassignment' als twee aparte gronden uit elkaar hield, heeft Nederland genderidentiteit in de grond 'geslacht' ondergebracht. De Transgenderwet van 1 juli 2014 maakte bovendien de wijziging van het geslacht in de geboorteakte mogelijk op basis van een deskundigenverklaring, zonder operatie.

De gevolgen voor het woord 'vrouw' zijn zichtbaar in de oordelen van het College voor de Rechten van de Mens, dat de AWGB toepast. In december 2021 oordeelde het College dat een sportschool een transgender vrouw discrimineerde door haar de toegang tot de vrouwenkleedkamer te weigeren; de sportschool had haar verwezen naar de herenkleedkamer, het damestoilet of de personeelsruimte. Het College overwoog dat een geslachtsaanpassende operatie naar Nederlands recht niet (meer) nodig is om in het andere geslacht te worden erkend, en dat er daarom geen onderscheid mag worden gemaakt tussen cisvrouwen en een transgender vrouw: beiden behoren tot dezelfde categorie, vrouw. De oordelen van het College zijn niet bindend, maar ze laten zien hoe het woord in de Nederlandse rechtspraktijk wordt gelezen: sinds 2014 als juridische status, niet als biologisch gegeven.

Ook de registratie zelf schoof. De Hoge Raad oordeelde op 30 maart 2007 (ECLI:NL:HR:2007:AZ5686) nog dat er geen wettelijke basis was voor een onbepaald geslacht in de geboorteakte. De rechtbank Limburg liet op 28 mei 2018 (ECLI:NL:RBLIM:2018:4931) als eerste een 'X' toe, met als motivering dat er inmiddels maatschappelijke erkenning en een juridische trend naar erkenning van een neutrale genderidentiteit bestond. Sindsdien hebben meerdere rechtbanken dat gevolgd. Wie in Nederland 'vrouw' in de wet opzoekt, vindt dus geen definitie, maar een geschiedenis van registratieregels die steeds verder van het lichaam af bewegen. Hoe de overheid dit in haar eigen taalgebruik verwerkt, staat in het artikel over inclusieve taal bij overheid en zorg.

Waarom woordenboek en wet niet hetzelfde doen

De verwarring in het debat ontstaat doordat drie soorten definities op één hoop worden gegooid:

• De woordenboekdefinitie beschrijft hoe een woord wordt gebruikt. Zij mag meerdere, zelfs strijdige betekenissen naast elkaar zetten, want dat is wat sprekers doen. Cambridge liegt niet als het twee definities geeft; het registreert dat er twee gebruiken zijn.
• De wettelijke definitie bepaalt wie onder een regel valt. Zij moet eenduidig zijn, omdat rechten en plichten eraan hangen. Het Supreme Court koos daarom voor één betekenis, niet omdat de andere taalkundig onjuist is, maar omdat een wet niet met twee kan werken.
• De stipulatieve definitie legt vast wat een spreker met een woord bedoelt in één tekst of gesprek. 'In dit onderzoek verstaan wij onder vrouw iedereen die zich als vrouw identificeert' is zo'n definitie, en het CBS gebruikt die werkwijze sinds 2024 naast het geregistreerde geslacht.

Wie van een woordenboek eist dat het de wettelijke of de biologische definitie als enige opneemt, vraagt het woordenboek om voor te schrijven, iets wat het nooit heeft gedaan. Wie van een rechter eist dat hij beide betekenissen 'erkent', vraagt om een onwerkbare wet. En wie in een debat de ene definitie hanteert terwijl de ander de andere gebruikt, praat langs elkaar heen zonder dat een van beiden ongelijk heeft. Het inhoudelijke onderscheid tussen geslacht en gender dat hierachter ligt, wordt uitgelegd op geslachtofgender.nl; hier gaat het om de taalkundige kant.

Weging

De definitie van 'vrouw' is niet veranderd omdat woordenboekmakers dat besloten, maar omdat het gebruik uiteenliep en de woordenboeken dat registreerden. Dat is hun taak. Dat die registratie in 2022 tot rellen leidde, komt doordat de vraag "wat is een vrouw?" in datzelfde jaar een loyaliteitstest was geworden waarin elk antwoord een partijkeuze is. In dat klimaat leest men een woordenboeklemma als een stellingname en een rechterlijke uitspraak als een definitie van de werkelijkheid, terwijl het eerste een beschrijving van gebruik is en het tweede een uitleg van één wet.

Voor de Nederlandse lezer is de les dubbel. Onze wet definieert 'vrouw' niet en heeft genderidentiteit onder 'geslacht' geschoven, wat vragen zoals die in Schotland hier voorlopig niet bij de rechter brengt, maar ze ook niet beantwoordt. En ons woordenboek heeft de tweede definitie van Cambridge niet overgenomen, wat de rel bespaart maar de kwestie niet oplost. Zolang drie soorten definities door elkaar lopen, blijft de vraag een val. De uitweg is niet een beter antwoord, maar een preciezere vraag: bedoelt u het woord zoals het woordenboek het beschrijft, zoals de wet het gebruikt, of zoals u het zelf vastlegt? Meer over hoe woorden zo van betekenis schuiven, in de rubriek Betekenisverschuiving.